Vai trò của dinh dưỡng trong phục hồi chức năng rất quan trọng nhưng thường bị xem nhẹ. Người bệnh sau đột quỵ, sau phẫu thuật, sau chấn thương, bệnh hô hấp, đau xương khớp, người cao tuổi yếu hoặc sau nằm viện kéo dài đều cần đủ năng lượng, protein và vi chất để cơ thể có nền tảng tập luyện. Nếu ăn uống kém, thiếu đạm, sụt cân, thiếu vitamin D, thiếu canxi hoặc táo bón kéo dài, quá trình phục hồi có thể chậm hơn dù bài tập được thực hiện đều.
Nội dung do Dinh Dưỡng Quốc Gia biên soạn nhằm cung cấp thông tin tham khảo. Dinh dưỡng hỗ trợ phục hồi chức năng nhưng không thay thế thăm khám, chẩn đoán, điều trị, thuốc, phẫu thuật hoặc tái khám. Người bệnh có đái tháo đường, suy thận, suy tim, gout, bệnh gan, bệnh phổi mạn tính, ung thư hoặc suy dinh dưỡng cần được cá thể hóa khẩu phần theo chuyên môn.
1. Vì sao dinh dưỡng ảnh hưởng đến phục hồi chức năng?
Phục hồi chức năng cần cơ bắp, xương khớp, thần kinh, tim phổi và chuyển hóa cùng tham gia. Khi người bệnh tập đứng lên, đi bộ, tập tay, tập thở hoặc tập thăng bằng, cơ thể cần năng lượng để hoạt động và cần nguyên liệu để sửa chữa mô. Nếu khẩu phần thiếu kéo dài, người bệnh dễ nhanh mệt, yếu cơ, đau kéo dài, dễ nhiễm trùng và khó duy trì tập luyện.
Dinh dưỡng không thể thay thế bài tập, nhưng giúp bài tập có hiệu quả hơn. Một người đủ năng lượng và protein thường có khả năng chịu tập tốt hơn người ăn rất ít. Ngược lại, tập nhiều trong khi ăn kém có thể khiến người bệnh sụt cân, mất cơ và giảm sức bền.
2. Thiếu protein làm phục hồi chậm thế nào?
Protein là thành phần quan trọng để duy trì và xây dựng cơ. Người sau nằm viện, sau phẫu thuật, người cao tuổi hoặc sau đột quỵ có thể mất cơ nhanh nếu ít vận động và ăn thiếu đạm. Khi cơ yếu, người bệnh đứng lên khó, đi lại chậm, thăng bằng kém, dễ té ngã và tập nhanh mệt.
Nguồn protein có thể đến từ thịt, cá, trứng, sữa, đậu phụ, đậu đỗ hoặc nguồn phù hợp với bệnh nền. Tuy nhiên, không phải ai cũng nên tăng đạm tùy ý. Người suy thận, bệnh gan nặng hoặc một số bệnh chuyển hóa cần hỏi bác sĩ/chuyên gia dinh dưỡng để chọn lượng phù hợp.
3. Năng lượng và cân nặng có vai trò gì?
Người bệnh thiếu năng lượng dễ sụt cân, mất cơ và giảm miễn dịch. Sau phẫu thuật, sau nhiễm trùng, sau nằm viện hoặc khi tập phục hồi, nhu cầu năng lượng có thể tăng. Nếu người bệnh ăn ít do mệt, đau, khó nuốt, khó thở hoặc chán ăn, cần chia bữa nhỏ và chọn thực phẩm giàu dinh dưỡng hơn.
Ngược lại, thừa cân cũng ảnh hưởng phục hồi. Cân nặng quá mức làm khớp gối, khớp háng, cột sống và tim phổi chịu tải nhiều hơn. Người thừa cân đau khớp hoặc khó thở cần kiểm soát năng lượng, nhưng không nên ăn kiêng cực đoan gây mất cơ. Mục tiêu là cân nặng phù hợp và sức cơ tốt hơn.
4. Vitamin D và canxi trong phục hồi xương khớp
Vitamin D và canxi có vai trò với sức khỏe xương. Người cao tuổi, phụ nữ sau mãn kinh, người ít ra nắng, người nằm lâu, người có loãng xương hoặc sau gãy xương cần đặc biệt chú ý. Thiếu vitamin D có thể liên quan yếu cơ, đau mỏi và tăng nguy cơ té ngã ở một số người.
Canxi có trong sữa, chế phẩm từ sữa, cá ăn cả xương, đậu phụ và một số rau phù hợp. Vitamin D đến từ ánh nắng, thực phẩm và bổ sung khi có chỉ định. Không nên tự dùng liều cao kéo dài vì có thể gây hại, nhất là người bệnh thận hoặc rối loạn canxi máu.
5. Kẽm, vitamin C và lành mô sau phẫu thuật
Sau phẫu thuật, chấn thương, loét tì đè hoặc vết thương, cơ thể cần protein, năng lượng và vi chất để lành mô. Vitamin C tham gia tổng hợp collagen; kẽm liên quan miễn dịch và lành thương. Thiếu ăn hoặc ăn lệch kéo dài có thể làm vết thương chậm lành hơn.
Người bệnh nên ăn đa dạng rau quả, thực phẩm giàu protein và thực phẩm phù hợp bệnh nền. Nếu vết thương lâu lành, sụt cân, phù, nhiễm trùng hoặc ăn rất kém, gia đình nên hỏi bác sĩ/chuyên gia dinh dưỡng thay vì tự mua nhiều loại bổ sung cùng lúc.
6. Nước và chất xơ trong quá trình phục hồi
Táo bón là vấn đề thường gặp ở người ít vận động, người cao tuổi, sau phẫu thuật, dùng thuốc giảm đau hoặc ăn ít rau. Táo bón làm người bệnh khó chịu, rặn đau, tăng đau lưng hoặc đau vết mổ và giảm hứng thú tập luyện. Nước và chất xơ giúp cải thiện tiêu hóa nếu không có chống chỉ định.
Rau, quả, ngũ cốc phù hợp, đậu đỗ và uống đủ nước theo bệnh nền là nền tảng. Người suy tim, suy thận hoặc đang bị hạn chế dịch cần tuân thủ hướng dẫn bác sĩ, không tự tăng nước quá mức.
7. Dinh dưỡng cho người sau đột quỵ
Người sau đột quỵ có thể gặp khó nuốt, ăn chậm, sặc, giảm cảm giác ngon miệng, táo bón, tăng đường huyết hoặc tăng huyết áp. Nếu có khó nuốt, cần đánh giá chuyên môn để chọn độ đặc thức ăn và cách ăn an toàn. Sặc thức ăn có thể gây viêm phổi hít, rất nguy hiểm.
Khẩu phần nên hỗ trợ kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu và cân nặng theo chỉ định. Protein đủ giúp duy trì cơ cho tập phục hồi; chất xơ hỗ trợ tiêu hóa; nước cần phù hợp tình trạng nuốt và bệnh nền. Không tự dùng thực phẩm bổ sung thay thuốc phòng ngừa đột quỵ.
8. Dinh dưỡng sau phẫu thuật và chấn thương
Sau phẫu thuật hoặc chấn thương, cơ thể cần năng lượng và protein để lành mô, duy trì cơ và chống nhiễm trùng. Người bệnh ăn kém do đau, buồn nôn, táo bón hoặc mệt có thể chia bữa nhỏ. Món ăn nên dễ tiêu, giàu dinh dưỡng và phù hợp chỉ định.
Với gãy xương hoặc phẫu thuật chỉnh hình, ngoài protein cần chú ý vitamin D, canxi và vận động theo hướng dẫn để hỗ trợ xương và cơ. Với người đái tháo đường, kiểm soát đường huyết rất quan trọng vì đường huyết cao có thể ảnh hưởng lành vết thương.
9. Dinh dưỡng cho người bệnh hô hấp
Người COPD, sau viêm phổi, sau mổ phổi hoặc sau nằm viện lâu thường nhanh mệt khi ăn, thở nông hoặc ho khạc đờm. Nếu ăn quá no một lần, người bệnh có thể khó thở hơn. Chia bữa nhỏ, nghỉ trước bữa ăn và chọn món mềm dễ nhai có thể hữu ích.
Người COPD thiếu cân cần chú ý năng lượng và protein để duy trì cơ hô hấp. Người thừa cân cần kiểm soát cân nặng để giảm gánh nặng khi vận động. Nước giúp đờm bớt đặc nếu không bị hạn chế dịch. Tất cả cần cá thể hóa theo bệnh tim, thận, đường huyết và thuốc đang dùng.
10. Dinh dưỡng cho người cao tuổi phục hồi tại nhà
Người cao tuổi dễ ăn ít, nhai nuốt kém, thiếu protein, thiếu vitamin D, táo bón và mất cơ. Mất cơ khiến người cao tuổi đứng lên khó, đi chậm, dễ té ngã và phụ thuộc nhiều hơn. Vì vậy dinh dưỡng và bài tập sức cơ phải đi cùng nhau.
Gia đình nên chú ý bữa ăn đủ đạm, rau quả phù hợp, nước theo bệnh nền và thực phẩm dễ nhai. Nếu người cao tuổi sụt cân, ăn ít kéo dài, phù, mệt nhiều hoặc nghi thiếu máu, nên đi khám để tìm nguyên nhân.
11. Sai lầm thường gặp về dinh dưỡng phục hồi
Sai lầm đầu tiên là chỉ chú ý thuốc và bài tập, bỏ qua ăn uống. Sai lầm thứ hai là kiêng quá mức sau bệnh, khiến người bệnh thiếu năng lượng và mất cơ. Sai lầm thứ ba là dùng quá nhiều thực phẩm bổ sung mà không xem bệnh nền và thuốc đang dùng.
Sai lầm thứ tư là tin vào sản phẩm quảng cáo “phục hồi thần kinh”, “tái tạo sụn”, “liền xương nhanh” mà không có chỉ định. Sai lầm thứ năm là ép người bệnh ăn nhiều trong một bữa dù họ nhanh mệt; chia bữa nhỏ thường thực tế hơn.
12. Checklist dinh dưỡng khi phục hồi chức năng
- Theo dõi cân nặng, mức ăn, sức cơ và mức mệt.
- Đảm bảo protein phù hợp bệnh nền.
- Chú ý vitamin D, canxi, kẽm, vitamin C theo bệnh cảnh.
- Duy trì nước và chất xơ nếu không bị hạn chế.
- Không ăn kiêng cực đoan khi đang cần phục hồi.
- Hỏi chuyên gia khi có suy thận, suy tim, đái tháo đường, gout hoặc khó nuốt.
13. Kết hợp dinh dưỡng với bài tập thế nào?
Người bệnh nên ăn đủ để có sức tập, tránh tập khi quá đói hoặc ngay sau bữa quá no. Sau buổi tập, bữa ăn có protein giúp cơ thể có nguyên liệu phục hồi. Với người nhanh mệt, có thể chọn bữa nhỏ trước tập và bữa chính sau tập theo khả năng.
Kỹ thuật viên phục hồi và gia đình nên quan sát nếu người bệnh tập kém do ăn ít, mất ngủ, táo bón hoặc sụt cân. Khi đó, chỉ tăng bài tập chưa chắc hiệu quả; cần sửa nền dinh dưỡng và sinh hoạt.
14. Liên kết dịch vụ liên quan
Người bệnh cần phục hồi tổng thể có thể tham khảo phục hồi chức năng tại nhà Hà Nội. Nếu cần kỹ thuật viên hỗ trợ bài tập, tập đi, tập thở, giảm đau hoặc phục hồi vận động, xem thêm vật lý trị liệu tại nhà Hà Nội.
15. Khi nào nên tư vấn thêm?
Nên tư vấn thêm khi người bệnh sụt cân, ăn kém, suy dinh dưỡng, béo phì, táo bón kéo dài, khó nuốt, đái tháo đường, suy thận, suy tim hoặc đang phục hồi sau phẫu thuật lớn. Dinh dưỡng đúng giúp chương trình tập có nền tảng tốt hơn.
Liên hệ Bác sĩ chuyên khoa tư vấn & Đặt lịch khám tại nhà: 0988639117
16. Câu hỏi thường gặp
Dinh dưỡng có thay được phục hồi chức năng không?
Không. Dinh dưỡng hỗ trợ cơ thể phục hồi, nhưng vẫn cần bài tập phù hợp và theo dõi chuyên môn.
Có cần uống protein bổ sung không?
Không phải ai cũng cần. Nên ưu tiên bữa ăn phù hợp; nếu ăn không đủ hoặc có suy dinh dưỡng, cần hỏi chuyên gia.
Người bệnh thận có nên ăn nhiều đạm để phục hồi không?
Không tự tăng đạm. Người bệnh thận cần lượng protein cá thể hóa theo chức năng thận và chỉ định bác sĩ.
Vitamin D và canxi có cần thiết không?
Có vai trò với xương và cơ, nhưng bổ sung liều nào cần dựa vào khẩu phần, xét nghiệm và bệnh nền.
Ăn uống bao lâu thì thấy hiệu quả?
Dinh dưỡng là nền tảng dài hạn. Hiệu quả thường thể hiện qua sức tập tốt hơn, cân nặng ổn hơn, cơ lực tốt hơn và phục hồi bền hơn.
